در بررسی روند تاریخی موسیقی و یا اساساً هنر ایران، دو دوره كلی میتوان قائل شد: قبل و بعد از اسلام. دوره قبل از اسلام خود به ادواری چند قابل تقسیم است كه از ماهیت هنری گاه یكسان و گاه متفاوتی نسبت به هم برخوردارند. اجمالی ترین تقسیم بندی آنست كه تاریخ رسمی ایران را از دوره مادها در نظر بگیریم، كه بدینسان دوره قبل از اسلام، خود ادوار ذیل را در بر میگیرد:
الف - پیش از مادها ب - مادها ج - پارسیها و هخامنشیان د - پارت ها و اشكانیان هـ – ساسانیان
قبل از اسلام
این دوره از سده هشتم قبل از میلاد به قبل را شامل میشود كه آثار زیادی از قبیل حجاریها و مجسمه ها رواج موسیقی در این دوره را تأئید میكند. [ نگاه كنید به تصویر 1-1 مهر چغامیش متعلق به 3500 قبل از میلاد ]
در بررسی این دوره به ناچار باید به تمدن های مجاوری چون تمدن های بین النهرین یعنی بابل، آشور، و ایلام در شوش نیز نگاهی داشته باشیم. [ نگا. نقشه 1 موقعیت تمدن های یاد شده ] تندیسهای كوچك و بزرگ بیشماری كه از این مناطق بدست آمده، و نمایانگر نوازندگان سازیست كه ما امروز به آن " تنبور" میگوئیم، خود دلیلی دیگر بر رواج موسیقی پیشرفته ای در آن دوران میباشد. [ نگا. تصاویر 2-1 و 3-1 تندیس های بدست آمده از شوش متعلق به 1500 قبل از میلاد ]
" مادیها مردمانی بودند آریانی نژاد كه در ابتدای قرن هفتم یا آخر قرن هشتم ق.م دولت ماد را تأسیس كردند. " مهمترین موسیقی این دوره موسیقی خاص سرایش گاتهای زرتشت است كه از ویژگی های خاص خود برخوردار بوده است. آئین سرایش گاتها همچنان توسط زرتشتیان در ایران و پارسیان (ایرانیان مهاجر مقیم هند) در هند به حیات خود ادامه میدهد. [ گوش كنید به نوار ضمیمه، نمونه شماره 1]
همراه با تداوم موسیقی سرایش گاتها، دیگر انواع موسیقی از قبیل موسیقی رزم، مجالس جشن و سرور و … رواج فوق العاده داشته است. هرودوت مورخ یونانی میگوید كه در زمان كوروش سپاهیان با صدای شیپور حاضر باش رهسپار میدان نبرد میشدند.
لازم به ذكر است كه ما بین دو سلسله هخامنشی و اشكانیان، دوره كوتاهی از 331 تا 249 ق.م به مدت 82 سال اسكندر و جانشینان او براین سرزمین حكمرانی كرده اند؛ از این رو در بخشی از جامعه آن زمان، تأثیر فرهنگ و هنر یونان قابل مشاهده است. درباره موسیقی دوره اشكانیان، گذشته از آثار باستانشناسی بدست آمده، آثار ادبی اندكی از آن دوره باقی مانده كه در سایه زبان شناسی، اطلاعات ارزنده ای را بدست داده اند؛ باتوجه به این تحقیقات میتوان به وجود نوعی نوازنده ـ شاعر و خواننده به نام "گوسان" پی برد كه نقشی شبیه خنیاگران دوره های بعد و
نیز "بخشی" های كنونی خراسان داشته اند. از این نظر سنت شاعران موسیقیدان تا امروز همچنان محفوظ مانده است. [ گوش كنید به نوار ضمیه، نمونه شماره 2 ]
با توجه به مدارك موجود تا سطح تحقیقات كنونی، دو نوع كلی موسیقی را در این دوره می توان ذكر كرد: 1- موسیقی مناطق مختلف گستره بزرگ امپراطوری ایران 2- موسیقی دربار رسمی ساسانی كه بیش تر در پایتخت ساسانی (تیسفون) رواج داشته و به "باربد" نوازنده مشهور منسوب میباشد. این موسیقی از "هفت خسروانی"، 30 لحن، و 360 دستان كه به ترتیب با ایام هفته، ماه و سال ساسانیان مناسبت داشته تشكیل می شده است. با قدری تأمل بر گستره جغرافیایی امپراطوری بزرگ ساسانی میتوان تا حدی به تنوع موسیقی مردمی رایج آن زمان پی برد. [ نگا. نقشه های 2 تا 6 وسعت قلمرو دولت های یاد شده ]
بعد از اسلام
در بین سالهای 639 تا 642 میلادی ایرانیان اسلام آورده و مرزها و دروازه ها را به روی مسلمانان گشودند. از این پس بر اساس این تفكر جدید علم، هنر و اندیشه ایرانیان جهشی مضاعف یافت كه در سایه آن، هنر، فرهنگ و تمدنی حاصل آمد كه شاید بتوان گفت تكرار آن اگر غیر ممكن نباشد، باری كار آسانی نخواهد بود. موسیقی ایران زمین نیز از این قاعده مستثنی نبود. با توجه به انبوه كتب و رسالات موسیقی، و هم چنین سازها و تكامل آن ها در این دوره، چنین به نظر می آید كه به رغم آن چه تا كنون بارها شنیده و خوانده ایم، موسیقی - چون سایر هنرها - در ذیل این تفكر تحریم نگردید. بلكه تنها آن بخش از موسیقی كه همیشه مورد تحریم بوده و هست از طرف علما و حكما نهی شد. بر اساس تفكر نوین سازها تكامل یافت و موسیقیدانان بزرگی چون "منصور زلزل رازی" فواصل مطبوع جدیدی را مدون كردند، كه به سرعت در تمام گستره حكومت اسلامی رواج پیدا كرد. از این پس موسیقی بر نظام "مقامی" استوار گشت كه در این حال متشكل بود از 133 دور ملایم (خوشایند) و خفی التنافر (نسبتاً خوشایند) كه در آن بین 12 دور مشهور بوده و خود شامل شش آوازه و 24 شعبه بودند. در این دوران موسیقی از هردو جنبه خویش (چه عملی و چه نظری) پیشرفت قابل ملاحظه ای كرد كه به پاره ای از آنها اشاره میگردد: - ظهور موسیقیدانان بزرگی چون زلزل، ابراهیم موصلی ، و نیز فرزندش اسحاق موصلی، كه از توانایی علمی و عملی بالایی برخورداربودند. (قرن سوم هجری قمری / نهم میلادی) - تألیف كتب علمی در باره موسیقی كه اگرچه اكثر قریب به اتفاق مؤلفان ایرانی بودند، اما از آن جهت كه زبان عربی، زبان علمی آن روزگار محسوب میگشت، كتب را به عربی نگاشته اند. كتاب هایی چون "الموسیقی الكبیر" اثر فارابی ، بخش موسیقی "شفا" از ابن سینا ، "الكافی فی الموسیقی": ابن زیله اصفهانی ، رسالات "الادوار" و "شرفیه" تألیف صفی الدین ارموی ، و ده ها كتاب و رساله دیگر كه ذكر همه آنها در این مختصر مقدور نیست. باید دانست كه بقایای موسیقی آن دوره (موسیقی مقامی) را میتوان در موسیقی نواحی مختلف ایران به خوبی مشاهده كرد؛ كه دست پرتوان و سینه امانتدار " بخشی" ها و " شایر" ها و " عاشق " های این سرزمین تا به امروز حافظ و ناقل آن بوده است.
تاریخ دقیق این اتفاق مهم به درستی روشن نیست. چراكه علت و روند این تغییر در هیچ كتاب یا رساله ای تا سطح تحقیقات كنونی ذكر نگردیده است. اما آنچه كه در آن نمیتوان شك كرد، ارتباط عمیق موسیقی دستگاهی با موسیقی مقامی قبل از خود است و بر این اساس شاید بتوان گفت كه موسیقی دستگاهی تدوین جدیدی از موسیقی مقامی باشد.
بنابر آنچه گفته شد موسیقی دستگاهی ردیف چكیده تاریخ پر ثمر موسیقی ایران زمین است. عصاره تلاش و كوشش حكما و بزرگانی كه ذكر عده ای از آنان گذشت؛ و بر این اساس بهترین راوی ذوق، هنر و اندیشه ایرانی در قالب موسیقی است. چنانكه میدانیم این موسیقی در دوره قاجاریه (1193 ق/ 1779 م - 1307 ش/ 1925 م) به شكل منسجمی دست یافت؛ چنانكه اكثر موسیقیدانان ایران علی رغم خاستگاه اقلیمی متفاوت، به آن تسلط پیدا كرده و آن را رواج میدادند. شاهد این مدعا رونق این موسیقی در شهرهای شیراز، تبریز، تهران، اصفهان، و نیز كردستان و قزوین است، كه هر كدام استادان بزرگی چون محمدصادق خان نوازنده سنتور (شیراز)، ابوالحسن اقبال آذر (تبریز)، سید رحیم اصفهانی (اصفهان)، علی اصغر كردستانی، جناب قزوینی و جناب دماوندی - استادان آواز - را در خود پرورش داده اند. در این دوره هریك از استادان در زمینه تخصصی خود، به حفظ و اشاعه این هنر شریف همت گماشتند كه برای درك بهتر، سیر انتقال این موسیقی را از زمانی كه خاطره جمعی به یاد می آورد تا به امروز، در نمودارهای ذیل نشان میدهیم. لازم به ذكر است كه انتقال و آموزش موسیقی در ایران از ابتدا چون دیگر فرهنگ های كهن، شفاهی و سینه به سینه صورت میگرفته و اكنون نیز میگیرد؛ و اگرچه امروز پاره ای از هنرمندان از خط نوشتار موسیقی اروپایی بهره می برند، اما هم چنان روش اساسی آموزش، روش سینه به سینه می باشد.
نـی
ابراهیم آقاباشی ¬ نایب اسداله ¬ مهدی نوایی¬ حسن کسایی
كمانچه
تنبك و تصنیف
آقا جان دوم ¬ آفا رضا روان بخش ¬ نور علی برومند
آقا جان اول ¬ حبیب سماع حضور حاجی خان ¬ عبدالله دوامی
تصنیف
علی اكبر شیدا - ابوالقاسم عارف قزوینی - امیر جاهد
آواز
سید عبدالرحیم اصفهانی ¬ سید حسین طاهر زاده ¬ نور علی برومند
علی خان نایب السلطنه ¬ عبدالله دوامی
حاجی ملا كریم جناب قزوینی ¬ ابوالحسن اقبال آذر
عیسی آقا باشی ¬ سلیمان امیر قاسمی
موسیقی ایران و گرایشهای معاصر
از اواخر دوره قاجاریه و با ورود كارشناسان فرانسوی موسیقی نظام (1235 هـ ش/ 1856 م) فصل نوینی از رویاروئی دو فرهنگ ایران و اروپا در زمینه موسیقی آغاز میشود. این رویاروئی شصت و هفت سال بعد با تأسیس" مدرسه عالی موسیقی" بدست "كلنل علی نقی وزیری" در اوایل زمستان سال 1302 هـ ش (1923 م) خود به دو شاخه تقسیم شد. شاخه اول كه ارائه موسیقی را تنها در چهارچوب قواعد و ویژه گی های موسیقی اروپائی جایز میدانست، و گروه دوم كه تحت تأثیر عقاید كلنل وزیری در این سعی بود كه موسیقی ایران را در لباس قواعد موسیقی اروپایی ارائه دهد. میتوان گفت كه گروه نخست اگرچه از ابتدا راه خود را از موسیقی ایران جدا میكرد، اما تأثیر خود را بر شیوه های اجرایی موسیقی ایرانی گذاشت. چنانكه امروزه میتوان گرایش های كلی ذیل را درموسیقی ایران مشاهده كرد:
1- موسیقی دستگاهی ایران (ردیف)
2- موسیقی نواحی مختلف ایران
3- موسیقی تركیبی (استفاده از قواعد موسیقی اروپا برای ارائه موسیقی ایران - موسیقی ملی)
4- موسیقی كلاسیك اروپا
این در حالیست كه هركدام از این چهار گروه قابل اجرا در دو حالت یا گرایش جدی (هنری) و غیر جدی (غیر هنری) میباشند.
از نقطه نظری دیگر میتوان انواع موسیقی هایی كه در سرزمین ایران رایج هستند را به شاخه های ذیل تقسیم كرد:
- موسیقی دستگاهی ایران (ردیف)
- موسیقی نواحی مختلف ایران: همچون خراسان، لرستان، كردستان، و...
- موسیقی ملی یا تركیبی
- موسیقی كلاسیك اروپا
- موسیقی مذهبی: كه در مراسم مختلف مذهبی نظیر سینه زنی، نوحه خوانی، شبیه خوانی، و... اجرا میشود.
- موسیقی خانقاهی: كه شامل موسیقی خاص اوراد و اذكار و نیز سماع (رقص) درویشانست.
- موسیقی زورخانه: كه در همراهی ورزش باستانی ایران استفاده میشود.
- موسیقی عامه پسند: كه خود انواع ذیل را داراست:
- موسیقی عامه پسند غربی
- موسیقی عامه پسند غیر غربی: نظیر تركی، عربی، ایرانی
- موسیقی عامه پسند سنتی: كه از ابزار و مصالح موسیقی سنتی با تأكید بر جنبه های عامه پسندانه بهره میبرد، وتحت نامهایی چون شیرین نوازی و یا مطربی شناخته میشود.